پستالکترونيک
پستالکترونيک 
سايتهاي مفيد
مقالها » عمر فاروق؛ پیشگام در اجراى "سیاست شرعى"
أضيفت في : 09-09-2024
ابنسعد در طبقات کبری آورده است که شامگاه سهشنبه، 22 جمادىالاول سال سیزدهم هجری، ابوبکر صدیق رضىاللهعنه دار فانى را وداع گفت. روز بعد، حضرت عمربنخطاب رضیاللهعنه به مسجد رفت و در حضور مردم، بر فراز منبر رسولخدا صلیاللهعلیهوسلم قرار گرفت.ابتدا با گفتن این جمله که «مناسب نيست خداوند مرا درحالی ببيند كه خود را شايستۀ جايگاه ابوبكر مىدانم» یک پله پایینتر نشست و در ادامه بعد از حمد و سپاس خداوند، فرمود: «شما همه شاهد باشید که من در رابطه با اموال بیتالمال خود را همچون ولی و قیّم کودکی یتیم قرار دادهام؛ اگر بینیاز بودم برای خود چیزی از آن برنمیدارم و اگر نیازمند بودم، به صورتی شایسته از آن برای خود برخواهم داشت.» سپس اینگونه دعا فرمود: «خداوندا! من ضعیفم؛ مرا قوت بده، سختگیرم؛ به من مهربانی و نرمخویی عطا فرما! و مرا سخاوتمند بگردان.» و در ادامه خطاب به مردم فرمود: «خداوند به وسیله من شما را، و به وسيله شما من را مورد امتحان و آزمایش قرار داده است. به خدا سوگند هر كارى از امور شما كه به من برسد و از دستم برآيد، خودم انجام مىدهم و هر كارى كه فرصت انجام آن را نداشته باشم، برايش افراد شايسته و قابل اعتماد برمىگزینم. سوگند به خدا اگر این افراد خوب عمل کنند با آنان خوبی خواهم کرد و اگر بد کنند مجازاتشان خواهم کرد.»
دو روز پس از جانشینی حضرت عمر، بگومگوهایی در بین مردم از سختگیری ایشان به میان آمد. حضرت عمر رضىاللهعنه متوجه شد که موضوع را باید خودش براى مردم روشن كند، لذا دوباره بر منبر رفت و خطاب به مردم فرمود: «ای مردم! اکنون که زمام امور خود را به دست من سپردهاید بدانید که از آن سختگیریها کاسته شده است، البته از این سختگیریها فقط برای مقابله با ظالم و کسانی که به حقوق مسلمین تعدی میکنند استفاده خواهم کرد، اما در برابر اهل دین و مسالمتجویان، از بسیاری از آنها آرامتر و نرمخوتر خواهم بود. به هیچ کس اجازه نخواهم داد به دیگری ستم و یا حقوق او را پایمال کند. سرِ ستمکاران را بر زمین ساییده و پایم را بر گردنشان خواهم گذاشت و تا زمانی به حق مردم گردن ننهند پایم را برنخواهم داشت؛ اینگونه سختگیری و قاطعیت را با ستمگران، اِعمال خواهم کرد. اما از طرف دیگر در برابر پاکان و پرهیزگارن خاشعانه چهرۀ خود را بر زمین نهاده و با آنان فروتن خواهم بود.»ای مردم! شما هم بر من حق و حقوقی دارید که دوست دارم آنها را به شما یادآوری كنم تا از مطالبۀ آنها غافل نباشید. این حق شماست که خراج و غنیمتهایی که خداوند در اختیارتان قرار میدهد را از راه صحیح و مشروع جمعآوری کرده و آنها را در راه درست مصرف نمایم. این حق شماست که با یاری خداوند به حقوق و مزایای شما بیفزایم و از مرزهایتان پاسداری کنم. این حق شماست که شما را در معرض هلاکت و نابودی قرار ندهم. این حق شماست که هر گاه از سوی ما به جایی اعزام شدید، مسئولیت و سرپرستی خانوادههایتان را بر عهد بگیرم. ای بندگان خداوند! از خداوند پروا کنید و با خودداری از کارشکنی در کار من، در راستای اداره امورتان مرا یاری دهید. به وسیله امربهمعروف و نهیازمنکر و نصیحت مرا یاری کنید و در اموری که خداوند مرا متولی آن نموده است با پند و اندرز خویش از من حمایت کنید….»
اين خطبهها كه ابنسعد در كتاب «طبقات كبرى 3/ 275» نقل كرده است، درواقع به اصول مهم سیاست عملى عمر فاروق رضىاللهعنه در تعامل با مردم اشاره دارند.از برجستهترین ویژگیهای سیاست حضرت عمر رضیاللهعنه در این زمینه که در تاریخ اسلام از آن با عنوان «سیاست شرعی» یاد میشود، میتوان به چند مورد ذیل اشاره نمود:
1- تواضعاکثر پادشاهان و قدرتمندان جهان با صفت «تواضع» بیگانهاند، اما در سیاست شرعی حاکم باید آراسته به صفت تواضع باشد. کما اینکه عمر فاروق رضیاللهعنه در اولين اقدام با نزول يک پله از محل جلوس خلیفۀ نخست و راستین پیامبر؛ یعنی حضرت ابوبکر صدیق رضىاللهعنه، عملا تواضع خود را اثبات نمود.
2- مسئولیتپذیری در اداى حقوقاين سخنان عمر فاروق رضىاللهعنه كه فرمود: «شما همه شاهد باشید که من در رابطه با اموال بیتالمال خود را همچون ولی و قیّم کودکی یتیم قرار دادهام؛ اگر بینیاز بودم برای خود چیزی از آن برنمیدارم و اگر نیازمند بودم، به صورتی شایسته از آن برای خود برخواهم داشت.» و آنجا كه فرمود: «این حق شماست که با یاری خداوند به حقوق و مزایای شما بیفزایم و از مرزهایتان پاسداری کنم. این حق شماست که شما را در معرض هلاکت و نابودی قرار ندهم. این حق شماست که هر گاه از سوی ما به جایی اعزام شدید، مسئولیت و سرپرستی خانوادههایتان را بر عهد بگیرم.» بیانگر مسؤوليتپذیری ایشان است و اینکه در سیاست شرعی منصب و مقام صرفا ابزاری برای خدمت به مردم و ادای حقوقشان است و نه نردبانی برای دستیافتن به منافع شخصی.
3- تبيين معيارهاى شغلیحضرت عمر رضیاللهعنه در بخشی از خطبهاش تاكيد كرد كه در مقام حاكميت، هر كارى از دستش برآيد، بر عهده مىگيرد و هر كارى كه توان و يا فرصت انجام آن را نداشته باشد، نهتنها برای این کار افراد شايسته و قابل اعتماد برمىگزيند، بلکه عملکرد آنها را نیز زیر نظر میگیرد تا اگر خوب عمل نكنند مجازاتشان کند.
4- تبيين معيارهاى نظام مالیحضرت عمر فاروق رضىاللهعنه «شفافسازى» درباره جمعآورى اموال و مصارف آن را «حق مردم» مىداند و خطاب به مردم مىفرمايد: «این حق شماست که خراج و غنیمتهایی که خداوند در اختیارتان قرار میدهد را از راه صحیح و مشروع جمعآوری کرده و آنها را در راه درست مصرف نمایم.»
5- قاطعيت در برابر مستكبران و نرمی با مستضعفانعمر فاروق رضیاللهعنه مردم را نسبت به رعایت حقوقشان اطمینان میدهد؛ بهطوریکه اهل ظلم و ستم احساس خوف و ترس و اقشار ضعيف احساس امنيت كنند. چنانکه میفرماید: «به هیچ کس اجازه نخواهم داد به دیگری ستم و یا حقوق او را پایمال کند. سرِ ستمکاران را بر زمین ساییده و پایم را بر گردنشان خواهم گذاشت و تا زمانی به حق مردم گردن ننهند پایم را برنخواهم داشت؛ اینگونه سختگیری و قاطعیت را با ستمگران، اِعمال خواهم کرد. اما از طرف دیگر در برابر پاکان و پرهیزگارن خاشعانه چهرۀ خود را بر زمین نهاده و با آنان فروتن خواهم بود.»
6- اظهار نياز به نصيحت و حمایت مردمچهبسا حاكمان و قدرتمندان نهتنها خودشان را محتاج نصيحت مردم نمىدانند بلكه از نصيحت خيرخوهان برآشفته هم مىشوند، اما در سياست شرعى كه عمر فاروق رضیاللهعنه امام و پیشگام آن در تاریخ است، جایگاه مهمی برای نصیحت مردم و خیرخوهان تعریف شده است؛ چنانکه ایشان در نخستین خطبۀ خود بعد از تصدی خلافت، به صراحت از مردم تقاضای نصیحت و امربهمعروف و نهیازمنکر میکند و میفرماید: «به وسیله امربهمعروف و نهیازمنکر و نصیحت مرا یاری کنید و در اموری که خداوند مرا متولی آن نموده است با پند و اندرز خویش از من حمایت کنید.»
موقع: سوني